خواص مواد غذایی

آشنایی با گیاه آرتیشو (کنگر فرنگی) و خواص درمانی آن

کنگر فرنگی (Cynara scolymus)

گیاهی است پایا و دارای ساقه راست، شیاردار و به ارتفاع ۲/۰ تا ۵/۱ متر که منشأ اولیه آن در منطقه مدیترانه بوده است ولی امروزه به علت پرورش به منظور تغذیه و استفاده های دارویی در نواحی مختلف یافت می شود. در منابع طب سنتی ایرانی ارده شاهی یا انگینار نامیده می‌شود. این گیاه خوراکی به دلیل مزایایی که برای سلامتی دارد و اثرات خاص دارویی‌ اش و همچنین به دلیل کاربردش در پخت و پز بسیار مشهور است. آر‌تیشو به لحاظ علمی متعلق به خانواده Cynara است.

آرتیشو تقسیم شده به قطعات نامنظم، ریشه حجیم، برگهای بسیار بزرگ و دندانه دار دارد. سطح فوقانی پهنک برگهای آن نیز به رنگ سبز ولی سطح تحتانی آن به علت دارا بودن تارهای سفید رنگ و فراوان پوشیده از کرک بنظر می رسد. کاپیتول آن بسیار بزرگ و شامل گلهای لوله ای محصور در براکته هایی با ظاهر متفاوت (بر حسب نژادهای مختلف گیاه) است ولی این برکته ها در نژادهای مختلف ممکن است در قسمت انتهایی با ظاهر گرد یا نوک تیز و غیره باشد ناحیه غیر آزاد براکته های آن که به قاعده کاپیتول پیوستگی پیدا می کند گوشتدار و دارای ذخایر غذایی مختلف است. نهنج ضخیم و گوشتدار آن شامل گلهای زیبایی به رنگ آبی یا آبی مایل به بنفش و میوه اش شفاف، به رنگ قهوه ای تیره و منتهی به تارهای سفید و متعددی در قسمت انتهایی است.

آرتیشو محصول فصل خنک است و بهترین رشد در ۲۴ درجه در روز و ۱۳ درجه در شب انجام می شود. آرتیشو به سرما مقاوم است ولی قسمت هوایی آن در اثر سرمای زمستان و یخبندان خشک می شود. آرتیشو چندین درجه سرمای زیر صفر را تحمل می کند ولی اگر یخبندان در طی رشد گیاه برای مدت زیادی ادامه یابد می تواند گیاه را از بین برد و یا به آن صدمه بزند. به همین دلیل آرتیشو را در مناطقی که دارای آب و هوای ملایم در زمستان است می کارند. ساقه گوشتی زیرزمینی آن در مجاورت سرمای منهای ۱۰ درجه سانتی گراد به مدت چند روز از بین می رود. قسمت خوراکی آرتیشو در سرمای پائین تر از منهای ۲ درجه سانتی گراد از بین می رود.‌ آرتیشو را می توان در کلیه خاکها کشت نمود. مناسب ترین زمینها برای کشت آرتیشو خاکهای رس و شنی حاصلخیز بازهکشی و مواد کافی است. pH مناسب خاک بین ۸-۶ است.

پرورش و تولید آرتیشو

آماده سازی خاک و فواصل کاشت

برای تولید حداکثر محصول می توان مقدار ۲۲۴ – ۱۱۲ کیلوگرم در هکتار ازت و ۱۱۲ – ۵۶ کیلوگرم در هکتار P2O5 و ۱۱۲ – ۳۴ کیلوگرم در هکتار K2O به خاک اضافه نمود. دادن کود اضافی باعث هدر رفتن سرمایه، آلوده شدن آب زیرزمینی و کاهش کیفیت محصول خواهد شد.

فاصله کاشت در زمین اصلی به فواصل ۱۰۰*۷۵ و ۱۰۰*۱۰۰ و یا ۸۰*۸۰ سانتی متر می باشد.

طریقه کاشت

در کاشت یکساله از کشت مستقیم بذر استفاده می شود. به دلیل جوانه زنی ضعیف و یا عدم جوانه زنی بذرها، نیازمند کاشت با تراکم بیشتر و با فاصله نزدیک تر هستیم و بعد از آن باید گیاهان اضافی تنک شوند. آرتیشو با بذر زیاد می شود پس از جوانه زدن برگهای طوقه ای شکل تشکیل می شود که در ادامه رشد ساقه گل دهنده از آن ظاهر می شود ریشه ها و قسمتهای تحتانی ساقه گوشتی شده و به صورت اندام ذخیره ای در می آید.

بذر آرتیشو نسبتاً درشت است. نشأ کاری برای بهبود جوانه زنی غیر یکنواخت و طول رویش طولانی استفاده می شود. در کاشت چند ساله از تقسیم طوقه استفاده می شود. که این قطعات ریشه در گودالهایی به عمق ۱۵-۱۰ سانتی متر کاشته می شوند که فاصله گیاهان در ردیف ها ۲/۴ تا ۱/۲ سانتی متر و فاصله ردیفها ۳ تا ۴/۲ سانتی متر است.

کشت گیاهان در سیستم شبکه ای برای راحت تر شدن حذف علف های هرز انجام می شود. بذر معمولاَ در اواخر زمستان در محل گرم می پاشند. بذر پاشی بهتر است در گلدانهای توربی انجام گیرد. بنابراین در هر گلدان یک عدد بذر قرار می گیرد و روی آنرا با مقداری خاک می پوشانند. دمای خزانه ۱۸ تا ۲۲ درجه سانتی گراد تا زمان جوانه زنی و سپس ۱۲ تا ۱۶ درجه سانتی گراد می باشد.

پس از آماده شدن نشاء که حدود ۶ هفته به طول می انجامد آن را در زمین اصلی به فواصل ۱۰۰*۷۵ و یا ۱۰۰*۱۰۰ و یا ۸۰*۸۰ سانتی متر منتقل می کنند. عمق کاشت تشاء عمیق تر از آنچه در خزانه بود می باشد.از سال سوم در پائیز برگها و ساقه های باقیمانده را چند سانتی متر بالاتر از خاک بریده و گیاه را با مقداری خاک نفوذ پذیر، کود حیوانی، کاه، خاک و برگ یا تورب می پوشانیم. این مواد گیاه را در مقابل یخبندان محفوظ نگه می دارند.

در روش ازدیاد با پاجوش (Sucker)، قسمت زیرزمینی آن را به نحوی تقسیم کرده که هر کدام دارای یک پا جوش باشند. در تهیه پا جوش باید دقت کرد که آنها را از پایه های قوی که محصول زیاد می دهند،انتخاب کرد. طول یا جوش در هنگام قطع باید حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی متر بوده و در صورت امکان با کمی ریشه همراه باشد. تذکر : از ارقام رایج آرتیشو می توان رقم Green Glob را نام برد که ۹۰ درصد به ازدیاد رویشی جواب می دهد.

طریقه داشت

آرتیشو نیاز به آب کافی در طول دوره رویش دارد. رطوبت کم خاک بویژه در زمان تشکیل جوانه باعث کوچک شدن و کاهش تعداد آن می شود. آبیاری زیاد باعث پوسیدگی ریشه می شود. دفع علف های هرز باید پس از آبیاری انجام گیرد و بوته آرتیشو را باید در اواخر پائیز قبل از فرا رسیدن سرما و یخبندان، با مقداری کاه پوشاند و با طناب آنرا بست. بدین ترتیب می توان گیاه را برای سال بعد حفظ نمود.

در اوایل بهار کاه را دور کرده و یا اینکه آنها با خاک اطراف مخلوط می کنیم. در این زمان عمل گیاه زنی نیز می تواند انجام گیرد. برای این کار مقداری از خاک اطراف بوته را کنار زده و با یک بیل پا جوشها را از ریزوم قطع می کنند و به همراه مقداری خاک در محل دیگر می کارند. قبل از پر کردن گودالها با خاک بهتر است که مقداری کود حیوانی پوسیده در داخل گودال قرارداد.

یکی از روشهای درست مدیریت رشد، قطع کردن دوباره و هرس قبل از جابجایی است، که از سطح زمین و بالای رویش انجام می گیرد. قطع شاخه و برگ برای کاهش هجوم حشرات انجام می گیرد. قطع دوباره، گیاهان را از بین نمی برد بلکه آنها را تحریک به توسعه، رشد و تولید جوانه های جدید می کند که به زودی ظهور می یایند.

وقتی گیاه هرس و یا دوباره قطع می شود اگر رطوبت کافی باشد با بکار بردن ۲۵ تا ۵۰ ppm اسید جیبرلیک گیاه قادر خواهد بود شاخ برگ تولید کند و نمو جوانه تشدید یابد. این عمل می تواند جوانه را حدود ۵ تا ۷ هفته ترقی دهد. مبارزه با آفات آرتیشو در مراقبت از رشد گیاه باید مدنظر باشد از مهمترین آفات گیاه پروانه آلو (Platyptillia Cardnidactyla) و سفیدک حقیقی،ته ها مثل Aphis Faba و شته سبز هلو می باشد.

طریقه برداشت

عمل برداشت زمانی صورت می گیرد که گل به صورت غنچه باشد (قبل از باز شدن گلها) نهنج این گیاه خوراکی بوده و چون گوشتی است با ارزش ترین قسمت گیاه می باشد. به غیر از ساقه اصلی گل دهنده در آرتیشو ساقه های گل دهنده فرعی نیز به وجود می آیند که غنچه های آنها کوچکتر است.

عمل برداشت غنچه ها قبل از آنکه نرم و یا فیبری شوند، صورت می گیرد. در هنگام برداشت محصول همواره باید سعی نمود تا همیشه حدود ۵ ساتی متر از ساقه با گل همراه باشد. برداشت معمولاً با دست و با زحمت انجام می گیرد که شامل قطع تمامی ساقه ها در زیر پایه جوانه گل می باشد. جوانه های برداشت شده با ساقه حدود ۱۵-۱۰ سانتی متر در درازای پایه جوانه و گاهی به طور کوتاه تا هم سطح شدن، با پایه جوانه انجام می گیرد.

برداشت های مکرر شدیداً تحت تاثیر دما است در دماهای پائین دوهفته یا بیشتر ممکن است انجام شود و در طول دوره های گرمایی برداشت در هر ۴ تا ۵ روز انجام می شود. دوره برداشت می تواند ۸ تا ۹ ماه نیز ادامه داشته باشد که اغلب حدود یکسال است و تقریباً ۲۵ بار برداشت می شود. جوانه های بالاتر از حد بلوغ تلخ و چوبی می باشند و بافت خوراکی و گوشتی کمتری دارند.گیاه باید در زمان حداکثر اندازه و قبل از باز شدن براکته ها برداشت شود.

خواص درمانی

  • یبوست ناشی از عدم دفع صفرا را درمان می کند.
  • ترشح صفرا از کبد را افزایش می‌ دهد.
  • تقویت کننده بدن و اعمال کبد است.
  • موجب دفع ادرار می شود.
  • در درمان رماتیسم مؤثر است.
  • در درمان ورم روده موثر است.
  • گاز و نفخ معده و روده را از بین می برد.
  • کلیه و مثانه را گرم می کند.
  • باعث هضم غذا می شود.
  • کلسترول و تری گلیسیرید خون را پائین می آورد.
  • نیروی جنسی را افزایش می دهد.
  • تب را کاهش می دهد.
  • یرقان مزمن را درمان می کند.
  • سرگیجه را برطرف می کند.
  • در درمان بیماری های پوستی خارش دار موثر است.
  • از تجمع چربی در سلولهای کبدی جلوگیری می کند.
  • از بیماری تصلب شرایین و بیماری کرونری قلب پیشگیری می‌کند.
  • از عصاره برگ آرتیشو برای درمان سندروم روده تحریک‌ پذیر (IBS) استفاده می‌شود.
  • حاوی اینولین و فروکتان است که قندهایی هستند که کمترین اثر را بر قندخون دارند و از این نظر برای دیابتی‌ ها بسیار مفید است.
  • حاوی پروبوتیک‌ هایی مانند اپیژنین و لتولین است که باعث رشد باکتری‌ های مفید در کولون و روده می‌شوند.
  • عملکرد محافظتی و ترمیمی در کبد دارد و باعث تقویت کبد و محافظت آن از مواد شیمیایی مضر می‌شود.

ارزش غذایی

ارزش غذایی در هر ۱۲۰ گرم کنگر فرنگی:

اطلاعات کالری
کالری                                                 ۶۳.۶ (۲۶۶kJ)
کربوهیدرات                                          ۵۱.۷ (۲۱۶kJ)
چربی                                                  ۳.۴ (۱۴.۲kJ)
پروتئین                                                ۸.۵ (۳۵.۶kJ)
الکل                                                                  ۰
میزان کربوهیدرات
کربوهیدرات کل                        ۱۴.۳g               ۵%
فیبر                                     ۱۰.۳g               ۴۱%
نشاسته                                                        ۰
قند                                                             ۱.۲g
میزان پروتئین
پروتئین                                  ۳.۵g                 ۷%
میزان چربی و اسید چرب
چربی کل                                                    ۰.۴g
چربی اشباع شده                                         ۰.۱g
چربی اشباع نشده                                          ۰
چربی اشباع شده سالم                                 ۰.۲g
مجموعه اسید چرب ترانس                                 ~
مجموعه اسید چرب ترانس مانونئیک                     ~
مجموعه اسید چرب ترانس پلی نوئیک                  ~
امگا ۳                                                       ۴۵.۶mg
امگا ۶                                                       ۱۲۶mg
میزان ویتامین
ویتامین آ                                                     ۱۵.۶IU
ویتامین سی                                                ۸.۹mg
ویتامین دی                                                     ~
ویتامین ای                                                   ۰.۲mg
ویتامین کا                                                  ۱۷.۸mcg
تیامین                                                         ۰.۱mg
ریبوفلاوین                                                    ۰.۱mg
نیاسین                                                       ۱.۳mg
ویتامین ب۶                                                  ۱.۳mg
فولات                                                        ۱۰۷mcg
ویتامین ب۱۲                                                        ۰
پانتوتنیک اسید                                             ۰.۳mg
کولین                                                        ۴۱.۳mg
بتائین                                                          ۰.۲mg
میزان مواد معدنی
کلسیم                                                    ۲۵.۲mg
آهن                                                        ۰.۷mg
منیزیم                                                     ۵۰.۴mg
فسفر                                                      ۸۷.۶mg
پتاسیم                                                    ۳۴۳mg
سدیم                                                        ۷۲mg
زینک                                                         ۰.۵mg
مس                                                          ۰.۲mg
منگنز                                                        ۰.۳mg
سلنیوم                                                     ۰.۲mcg
فلورید                                                            ~
سایر مواد
آب                                                            ۱۰۱g
مواد غیر مفید                                              ۰.۹g
کافئین                                                           ۰
تئوبرومین                                                        ۰

 

طریقه و مقدار مصرف

  • برگه‌ های کنگر فرنگی را پس از پختن مصرف کنید.
  • ۳۰ تا ۱۰۰ گرم شیرهٔ تازهٔ برگ کنگر فرنگی را گرفته با مقداری شربت مطبوع مخلوط نموده صبح، ظهر و شب هر دفعه قبل از هر غذا، یک سوم آن را تناول نمایید.
  • ۱۰ گرم برگ آرتیشو را در ۴ لیوان آب جوش دم کرده صبح، ظهر و شب قبل از هر غذا ۲ استکان با کمی شکر تناول نمایید.

نکته:

آرتیشو (کنگر فرنگی) چون گرم است ممکن است در بعضی از اشخاص تولید سودا (خلط سیاه) کند لذا بهتر است با سرکه خورده شود. ضمناً آن هایی که طعم آرتیشو را دوست ندارند، اینگونه اشخاص اگر بخواهند از مزایای آرتیشو استفاده‌ کنند می توانند تنطور قرص یا کپسول آرتیشو مصرف نمایند.

منبع
مجله میچکا
برچسب ها
نمایش بیشتر

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن